گروه‌درمانی در مقابل درمان فردی؛ کدام برای زنان مناسب‌تر است؟

گروه‌درمانی یا درمان فردی؟ این پرسش برای بسیاری از زنانی که در مسیر درمان اعتیاد قرار دارند مطرح می‌شود. هر دو روش می‌توانند بخشی از برنامه درمان اختلال مصرف مواد باشند، اما انتخاب میان آن‌ها به شرایط جسمی و روانی، سابقه تروما، مشکلات همزمان، نیاز به حمایت اجتماعی و ترجیحات خود فرد بستگی دارد.

شواهد علمی نشان نمی‌دهند که یک روش برای همه زنان به‌طور قطعی بهتر از روش دیگر باشد. در مطالعات مربوط به اختلال مصرف مواد در بزرگسالان، تفاوت مشخص و پایدار میان گروه‌درمانی و درمان فردی از نظر پیامدهای مصرف مواد مشاهده نشده است. در عین حال، پژوهش‌های مربوط به زنان نشان می‌دهند که گروه‌های ویژه زنان و درمان‌های حساس به نیازهای جنسیتی می‌توانند محیطی حمایتگر ایجاد کنند و برای برخی زنان مزایای مهمی داشته باشند.

بنابراین، سؤال دقیق‌تر این نیست که «گروه‌درمانی بهتر است یا درمان فردی؟»، بلکه این است که کدام شکل درمان برای شرایط و نیازهای یک زن مشخص مناسب‌تر است؟

گروه‌درمانی چیست؟

در گروه‌درمانی، چند فرد که با مشکلات مشابهی مواجه هستند، زیر نظر یک درمانگر یا متخصص سلامت روان در جلسات منظم شرکت می‌کنند. محتوای جلسات می‌تواند بر موضوعاتی مانند پیشگیری از عود، مدیریت وسوسه، مهارت‌های مقابله‌ای، تنظیم هیجانات و اصلاح الگوهای رفتاری تمرکز داشته باشد.

در درمان اختلال مصرف مواد، گروه‌درمانی می‌تواند به شکل‌های مختلفی ارائه شود؛ برای مثال:

• گروه‌های شناختی رفتاری
• گروه‌های آموزش مهارت
• گروه‌های پیشگیری از عود
• گروه‌های حمایت همتا
• گروه‌های ویژه زنان
• گروه‌های مختلط زنان و مردان

یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل از ۳۳ مطالعه تصادفی‌شده درباره گروه‌درمانی اختلال مصرف مواد نشان داد که گروه‌درمانی می‌تواند در مقایسه با برخی شرایط کنترل مؤثر باشد، اما شواهد موجود برتری قطعی آن را بر سایر شکل‌های درمان نشان نمی‌دهند. پژوهشگران نیز بر ضرورت تفسیر محتاطانه نتایج به دلیل تفاوت میان مطالعات تأکید کرده‌اند.

درمان فردی چیست؟

در درمان فردی، بیمار و درمانگر به‌صورت یک‌به‌یک جلسات درمانی دارند. این ساختار امکان می‌دهد محتوای جلسات با شرایط خاص همان فرد تنظیم شود.

درمان فردی می‌تواند برای بررسی موضوعاتی مانند موارد زیر مورد استفاده قرار گیرد:

• عوامل ایجادکننده یا تشدیدکننده مصرف مواد
• اضطراب و افسردگی
• تروما و تجربه خشونت
• مشکلات خانوادگی و عاطفی
• وسوسه و محرک‌های مصرف
• احساس گناه و شرم
• مهارت‌های تنظیم هیجان
• مشکلات مربوط به اعتماد و روابط بین‌فردی
• برنامه‌ریزی برای پیشگیری از عود

یکی از مزیت‌های اصلی این روش، شخصی‌سازی درمان است. درمانگر می‌تواند سرعت، محتوای جلسات و نوع مداخلات را متناسب با نیازهای فرد تنظیم کند.

برای مثال، در زنانی که با اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) یا علائم قابل‌توجه مرتبط با تروما مواجه هستند، درمان‌های فردیِ تخصصی و تروما‌محور ممکن است بخش مهمی از برنامه درمان را تشکیل دهند. راهنمای NICE برای بزرگسالان مبتلا به PTSD، درمان‌های فردیِ تروما‌محور مانند CBT متمرکز بر تروما را توصیه می‌کند.

گروه‌درمانی چه مزایایی برای زنان دارد؟

یکی از ویژگی‌های مهم گروه‌درمانی، امکان ارتباط با افرادی است که تجربه‌هایی مشابه دارند. این ویژگی در درمان زنان مبتلا به اختلال مصرف مواد می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

راهنمای SAMHSA درباره نیازهای خاص زنان در درمان اختلال مصرف مواد، بر ایجاد محیطی امن، حمایتگر و مبتنی بر روابط سالم تأکید می‌کند. این راهنما همچنین استفاده از گروه‌درمانی و روابط حمایتی با کارکنان درمانی را به‌عنوان بخشی از رویکردهای مناسب برای زنان مطرح می‌کند.

۱. کاهش احساس تنهایی

بعضی از زنان ممکن است در طول اعتیاد یا پس از آن احساس کنند دیگران شرایطشان را درک نمی‌کنند. شنیدن تجربه‌های مشابه از سایر اعضای گروه می‌تواند احساس انزوا را کاهش دهد.

فرد ممکن است متوجه شود که مشکلاتی مانند وسوسه مصرف، ترس از قضاوت، مشکلات خانوادگی یا احساس شرم فقط تجربه شخصی او نیستند.

۲. ایجاد حمایت اجتماعی

گروه می‌تواند فرصتی برای ایجاد روابط حمایتی فراهم کند. در برخی مدل‌های درمانی، همین احساس تعلق و ارتباط با دیگران یکی از عناصر مهم فرایند درمان محسوب می‌شود.

پژوهش‌های مربوط به «Women’s Recovery Group» نیز نشان داده‌اند که در گروه ویژه زنان، اظهارات حمایتی و بیان تجربه‌های مشترک بیشتر از گروه مختلط بود. در یک مطالعه، تعداد اظهارات مربوط به ارتباط و حمایت در گروه زنان حدود ۶۶ درصد بیشتر از گروه مختلط گزارش شد.

۳. امکان یادگیری از تجربه دیگران

در گروه‌درمانی، فرد فقط از درمانگر یاد نمی‌گیرد. مشاهده شیوه مواجهه سایر اعضا با مشکلات می‌تواند فرصت دیگری برای یادگیری مهارت‌های مقابله‌ای فراهم کند.

برای مثال، یک عضو گروه ممکن است روشی را برای مدیریت یک موقعیت پرخطر توضیح دهد که برای فرد دیگری نیز قابل استفاده باشد.

۴. تجربه محیطی ویژه زنان

برای برخی زنان، حضور در گروهی متشکل از زنان می‌تواند احساس امنیت و راحتی بیشتری ایجاد کند، به‌خصوص زمانی که موضوعاتی مانند خشونت، سوءاستفاده، روابط عاطفی یا نقش‌های خانوادگی مطرح هستند.

با این حال، این موضوع برای همه زنان یکسان نیست و نباید فرض کرد که هر زنی الزاماً گروه زنانه را به گروه مختلط ترجیح می‌دهد.

آیا گروه‌درمانی مخصوص زنان مؤثرتر است؟

این پرسش پاسخ ساده‌ای ندارد.

در یک کارآزمایی تصادفی‌شده درباره Women’s Recovery Group (WRG)، زنان مبتلا به اختلال مصرف مواد در گروه ویژه زنان با گروه درمانی مختلط مقایسه شدند. هر دو گروه در طول درمان و پیگیری کاهش مصرف مواد را نشان دادند و در مطالعه بزرگ‌تر، تفاوت معناداری در پیامدهای مصرف مواد میان دو گروه مشاهده نشد. پژوهشگران نتیجه گرفتند که گروه ویژه زنان دست‌کم اثربخشی قابل‌مقایسه‌ای با گروه درمانی مختلط داشت و امکان اجرای آن در محیط‌های درمانی واقعی وجود دارد.

مطالعه اولیه همین برنامه نتایج جالب دیگری نیز داشت. رضایت زنان از گروه ویژه زنان بیشتر بود و در پیگیری شش‌ماهه، الگویی از کاهش بیشتر مصرف در این گروه مشاهده شد؛ با این حال، این مطالعه اولیه کوچک‌تر بود و نباید از آن نتیجه گرفت که گروه‌های زنانه همیشه از گروه‌های مختلط مؤثرتر هستند.

بنابراین، شواهد بیشتر از این ایده حمایت می‌کنند که گروه‌های ویژه زنان یک گزینه درمانی معتبر و قابل استفاده هستند، نه اینکه برای تمام زنان برتری قطعی داشته باشند.

چه زمانی درمان فردی می‌تواند انتخاب مناسب‌تری باشد؟

درمان فردی می‌تواند برای زنانی که نیاز به توجه عمیق‌تر و خصوصی‌تر به مسائل شخصی دارند، انتخاب مناسبی باشد.

تجربه تروما یا خشونت

سابقه تروما و قربانی‌شدن در میان زنان مبتلا به اختلال مصرف مواد اهمیت بالینی زیادی دارد. SAMHSA توصیه می‌کند درمان این زنان با رویکرد تروما‌آگاه (Trauma-Informed) انجام شود و محیط درمان از بازآسیب‌رسانی جلوگیری کند.

در چنین شرایطی، ممکن است فرد ابتدا در جلسات فردی احساس امنیت بیشتری داشته باشد و سپس در صورت آمادگی وارد درمان گروهی شود.

علائم شدید روان‌پزشکی

افسردگی شدید، اضطراب قابل‌توجه، PTSD یا سایر مشکلات همزمان ممکن است به مداخلات اختصاصی نیاز داشته باشند.

جالب است که یک مطالعه در زنان مبتلا به اختلال مصرف مواد نشان داد شدت علائم روان‌پزشکی می‌تواند در انتخاب نوع گروه درمانی اهمیت داشته باشد و زنان دارای علائم شدیدتر ممکن است از گروه‌های ویژه زنان بیشتر از گروه‌های مختلط سود ببرند.

این یافته به معنای بی‌فایده بودن درمان فردی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد شدت و نوع مشکلات روان‌شناختی باید هنگام طراحی برنامه درمان در نظر گرفته شود.

نیاز شدید به محرمانگی

برخی زنان ممکن است به دلیل نگرانی درباره قضاوت اجتماعی، روابط خانوادگی یا مسائل شخصی، تمایل بیشتری به فضای خصوصی درمان فردی داشته باشند.

اصل محرمانگی باید در هر دو نوع درمان رعایت شود، اما در گروه‌درمانی، اطلاعات شخصی در حضور اعضای دیگر مطرح می‌شود. به همین دلیل، ایجاد قوانین روشن درباره محرمانگی و رضایت آگاهانه اهمیت زیادی دارد.

آیا بهترین انتخاب، ترکیب گروه‌درمانی و درمان فردی است؟

در بسیاری از موارد، پاسخ می‌تواند مثبت باشد.

این دو روش لزوماً رقیب یکدیگر نیستند. یک برنامه درمانی می‌تواند از جلسات فردی برای پرداختن به مسائل شخصی و از جلسات گروهی برای ایجاد حمایت اجتماعی و تمرین مهارت‌ها استفاده کند.

برای مثال، برنامه‌ای برای یک زن مبتلا به اختلال مصرف مواد ممکن است شامل موارد زیر باشد:

ارزیابی تخصصی
↓
درمان فردی
↓
گروه‌درمانی ویژه زنان
↓
درمان مشکلات همزمان روان‌شناختی
↓
حمایت خانوادگی یا اجتماعی
↓
برنامه پیشگیری از عود و مراقبت مستمر

این رویکرد با مفهوم درمان یکپارچه و بیمارمحور همخوانی دارد. شواهد جدید نیز نشان می‌دهند که اثربخشی مداخلات روانی و اجتماعی در اختلال مصرف مواد به نوع مداخله، ماده مصرفی، شرایط بالینی و نحوه اجرای درمان بستگی دارد و رویکردهای چندوجهی می‌توانند در بسیاری از شرایط مفید باشند.

نقش تروما در انتخاب نوع درمان زنان

یکی از دلایل مهم برای توجه ویژه به زنان در درمان اعتیاد، ارتباط قابل‌توجه میان تروما، مشکلات سلامت روان و اختلال مصرف مواد است.

راهنمای SAMHSA تأکید می‌کند که سابقه تروما در زنان مبتلا به اختلال مصرف مواد اهمیت زیادی دارد و درمان باید به‌گونه‌ای طراحی شود که احساس امنیت، اعتماد و اختیار فرد را تقویت کند.

در رویکرد تروما‌آگاه، درمانگر تلاش نمی‌کند فرد را مجبور به بازگویی تجربه‌های آسیب‌زا کند. بلکه ابتدا امنیت و ثبات ایجاد می‌شود و سپس، در صورت مناسب بودن شرایط و با آمادگی فرد، مداخلات تخصصی انجام می‌شوند.

بنابراین، «گروه یا فرد» تنها سؤال مهم نیست. سؤال مهم‌تر این است که آیا محیط درمان برای زن موردنظر امن، قابل اعتماد، متناسب با نیازهای او و عاری از قضاوت است یا خیر.

نقش شرایط زندگی زنان در موفقیت درمان

انتخاب نوع درمان تنها به ترجیح روان‌شناختی فرد محدود نمی‌شود. شرایط زندگی نیز اهمیت دارد.

زنان ممکن است هم‌زمان با مسئولیت مراقبت از فرزندان، مشکلات اقتصادی، نگرانی درباره روابط خانوادگی، بارداری یا مسائل مربوط به مسکن و حمل‌ونقل مواجه باشند. این عوامل می‌توانند بر دسترسی به درمان و ادامه حضور در جلسات اثر بگذارند.

به همین دلیل، یک برنامه درمانی مناسب باید تا حد امکان به موانع واقعی زندگی فرد نیز توجه کند.

برای مثال، انعطاف در زمان جلسات، خدمات مراقبت از کودک، دسترسی مناسب و امکان دریافت حمایت‌های اجتماعی می‌توانند به تداوم درمان کمک کنند.

مقایسه گروه‌درمانی و درمان فردی برای زنان

این جدول یک راهنمای کلی است و جایگزین ارزیابی تخصصی نیست. نوع، شدت و ترکیب درمان باید برای هر فرد جداگانه تعیین شود.

پس برای زنان، گروه‌درمانی بهتر است یا درمان فردی؟

هیچ پاسخ واحدی برای همه زنان وجود ندارد.

شواهد موجود نشان می‌دهند که گروه‌درمانی یکی از روش‌های معتبر درمان اختلال مصرف مواد است و در مطالعات مقایسه‌ای، در بسیاری از موارد تفاوت معناداری با درمان فردی از نظر پیامدهای اصلی مصرف مواد نشان نداده است.

از طرف دیگر، مطالعات مربوط به گروه‌های ویژه زنان نشان می‌دهند که چنین گروه‌هایی می‌توانند حمایت اجتماعی، احساس تعلق و مشارکت بیشتری ایجاد کنند و برای برخی زنان گزینه مناسبی باشند.

درمان فردی نیز زمانی اهمیت ویژه پیدا می‌کند که فرد به توجه اختصاصی به تروما، اختلالات روانی همزمان، مشکلات خانوادگی یا مسائل شخصی نیاز داشته باشد.

بنابراین، بهترین درمان لزوماً «گروهی» یا «فردی» نیست؛ بهترین درمان، درمانی است که با نیازهای همان فرد هماهنگ شده باشد.

در بسیاری از موارد، ترکیب درمان فردی، گروه‌درمانی و سایر خدمات حمایتی می‌تواند برنامه جامع‌تری ایجاد کند.

چه سؤالاتی قبل از انتخاب درمان باید پرسید؟

پیش از انتخاب نوع درمان، بهتر است فرد همراه با متخصص درمان اعتیاد یا روان‌درمانگر درباره پرسش‌های زیر صحبت کند:

• آیا سابقه تروما یا خشونت وجود دارد؟
• آیا افسردگی، اضطراب یا PTSD هم‌زمان وجود دارد؟
• آیا فرد از حضور در جمع احساس امنیت می‌کند؟
• آیا ترجیح می‌دهد مسائل شخصی را به‌صورت خصوصی مطرح کند؟
• آیا ارتباط با افراد دارای تجربه مشابه می‌تواند برای او مفید باشد؟
• آیا گروه مخصوص زنان در دسترس است؟
• آیا مسئولیت مراقبت از فرزندان یا سایر اعضای خانواده بر حضور در جلسات اثر می‌گذارد؟
• آیا درمان نیازمند دارودرمانی یا خدمات پزشکی نیز هست؟
• آیا برنامه مشخصی برای پیشگیری از عود وجود دارد؟

پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند به درمانگر و فرد کمک کند برنامه‌ای متناسب‌تر با شرایط موجود طراحی کنند.

پرسش‌های متداول

آیا گروه‌درمانی برای زنان مبتلا به اعتیاد مؤثر است؟

بله. گروه‌درمانی یکی از روش‌های مورد استفاده و مطالعه‌شده در درمان اختلال مصرف مواد است. مطالعات مربوط به گروه‌های ویژه زنان نیز نشان داده‌اند که این روش می‌تواند اثربخشی قابل‌قبولی داشته باشد. با این حال، شواهد موجود نشان نمی‌دهند که گروه‌درمانی برای تمام زنان بهتر از درمان فردی است.

آیا گروه‌درمانی زنان بهتر از گروه‌درمانی مختلط است؟

نه لزوماً. در یک کارآزمایی تصادفی‌شده، گروه ویژه زنان و گروه مختلط هر دو باعث کاهش مصرف مواد شدند و تفاوت معناداری در پیامد اصلی مشاهده نشد. با این حال، گروه ویژه زنان در برخی مطالعات با حمایت و ارتباط بین اعضای بیشتری همراه بوده است.

آیا درمان فردی برای زنان دارای تروما مناسب‌تر است؟

درمان باید متناسب با شرایط فرد و با رویکرد تروما‌آگاه انجام شود. در موارد PTSD یا علائم قابل‌توجه مرتبط با تروما، درمان‌های فردی تروما‌محور از جمله برخی انواع CBT می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند.

آیا می‌توان هم‌زمان در گروه‌درمانی و درمان فردی شرکت کرد؟

بله، در بسیاری از برنامه‌های درمانی این دو روش می‌توانند در کنار یکدیگر استفاده شوند. گروه‌درمانی می‌تواند حمایت اجتماعی و تمرین مهارت‌ها را فراهم کند و درمان فردی امکان تمرکز بیشتر بر مسائل شخصی را ایجاد کند.

آیا زنان حتماً باید در گروه مخصوص زنان شرکت کنند؟

خیر. گروه ویژه زنان یک گزینه است، نه یک الزام. انتخاب گروه باید بر اساس نیاز، احساس امنیت، ترجیح فرد و نظر متخصص درمان انجام شود.

جمع‌بندی

گروه‌درمانی و درمان فردی دو روش متفاوت اما مکمل در درمان اختلال مصرف مواد هستند. شواهد علمی فعلی از این ادعا که یکی از این دو روش برای همه زنان بهتر است، پشتیبانی نمی‌کنند.

گروه‌درمانی می‌تواند فرصت ایجاد ارتباط، دریافت حمایت اجتماعی و یادگیری از تجربه دیگران را فراهم کند. گروه‌های ویژه زنان نیز ممکن است برای برخی زنان محیطی امن‌تر و حمایتگرتر ایجاد کنند.

در مقابل، درمان فردی امکان تمرکز عمیق‌تر بر شرایط شخصی، تروما، اختلالات روانی همزمان و مسائل خانوادگی را فراهم می‌کند.

در نهایت، درمان مؤثر اعتیاد باید فردمحور، مبتنی بر شواهد و متناسب با شرایط زندگی و نیازهای هر زن باشد. در بسیاری از موارد، ترکیب درمان فردی و گروه‌درمانی می‌تواند به جای انتخاب یکی و حذف دیگری، رویکرد کامل‌تری ایجاد کند.

این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان توسط روان‌پزشک، روان‌شناس یا متخصص درمان اعتیاد نیست.

منابع علمی

1. Lo Coco G, et al. (2019). Group treatment for substance use disorder in adults: A systematic review and meta-analysis of randomized-controlled trials. Journal of Substance Abuse Treatment.
2. Weiss RD, et al. Group therapy for substance use disorders: what do we know? Harvard Medical School / PubMed.
3. Greenfield SF, et al. (2014). Group therapy for women with substance use disorders: Results from the Women’s Recovery Group Study. Drug and Alcohol Dependence.
4. Greenfield SF, et al. (2007). The Women’s Recovery Group Study: A Stage I trial of women-focused group therapy for substance use disorders versus mixed-gender group drug counseling. Drug and Alcohol Dependence.
5. Sugarman DE, et al. (2016). Measuring affiliation in group therapy for substance use disorders in the Women’s Recovery Group Study. The American Journal on Addictions.
6. SAMHSA. TIP 51: Addressing the Specific Needs of Women for Treatment of Substance Use Disorders.
7. NICE. Drug misuse in over 16s: psychosocial interventions.
8. NICE. Post-traumatic stress disorder: recommendations for psychological treatment.